ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДАҒЫ УРАН ӨНДІРУ АЙМАҒЫНДА ХАЛЫҚ ҮШІН ТОПЫРАҚТЫҢ БЕТКІ ҚАБАТЫНАН ТУЫНДАЙТЫН РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚАУІПТІ БАҒАЛАУ

Қызылорда облысының уран өндіру аудандарында (Солтүстік және Оңтүстік Қарамұрын, Иіркөл, Хорасан-1 және Хорасан-2 кен орындары), сондай-ақ оларға іргелес елді мекендер мен ауыл шаруашылығы алқаптарында топырақтың беткі қабатының радионуклидтік құрамын гамма-спектрометриялық зерттеу нәтижелері келтірілген. Уран және торий қатарларының табиғи гамма-сәуле шығарушы радионуклидтерінің, сондай-ақ калийдің меншікті активтіліктері негізінде топырақ бетінен 1 м биіктіктегі ауадағы жұтылған доза қуаты, халықтың сыртқы сәулеленуінің жылдық тиімді дозасы, сыртқы радиациялық қауіптілік индексі және өмір бойғы қатерлі ісік қаупі есептелді. Зерттелген алаңдардың көпшілігі үшін табиғи радионуклидтердің меншікті активтіліктері мен алынған радиологиялық параметрлер Дүниежүзілік орташа мәндерге және UNSCEAR құжаттарында, сондай-ақ ұлттық санитариялық нормативтерде ұсынылған нұсқамалық деңгейлерге салыстыруға болатын ауқымда екені көрсетілді. Радионуклидтер белсенділігінің жергілікті жоғарылауы урандану деңгейі жоғары учаскелерде және уран өндіру объектілерінің тікелей әсер ету аймақтарында байқалады.

1. OECD NEA, I. A. E. A. (2007). Uranium 2007. Resources, Production and Demand (“Red Book”).

2. Saifulina E. et al. Epidemiology of somatic diseases and risk factors in the population living in the zone of influence of uranium mining enterprises of Kazakhstan: a pilot study // Healthcare. – MDPI, 2023. – Т. 11. – №. 6. – С. 804.

3. Nygymanova A. S. et al. Assessment of the radiation situation in the territory of the Saumalkol village, located near the mothballed uranium mine of the North Kazakhstan region // Eurasian Journal of Physics and Functional Materials. – 2021. – Т. 5. – №. 3. – С. 174-182.

4. Aumalikova M. Impact of uranium mining on radiation levels in Kazakhstan: a case study of two major provinces // BULLETIN OF THE LN GUMILYOV EURASIAN NATIONAL UNIVERSITY. PHYSICS. ASTRONOMY SERIES. – 2025. – Т. 151. – №. 2. – С. 45-59.

5. National Research Council et al. Health effects of exposure to radon: BEIR VI. – National Academies Press, 1999. – Т. 6.

6. Бахур А. Е., Мануйлова Л. И., Овсянникова Т.М. Po-210 и Pb-210 в объектах окружающей среды. Методы определения // АНРИ. – 2009. – №. 1. – С. 29-40.

7. Mussayeva Е., & Bakhtin М. (2023). Assessment of radionuclides in the "soil-plant" chain of uranium mining regions (literature review). BULLETIN of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. BIOSCIENCE Series, 142(1), 124–135. Retrieved from https://bulbio.enu.kz/index.php/main/article/view/334

8. Ibrayeva D. et al. Radiation situation in the territories affected by mining activities in Stepnogorsk areas, Republic of Kazakhstan: pilot study // Radiation protection dosimetry. – 2020. – Т. 189. – №. 4. – С. 517-526.

9. Annex D. et al. Sources and effects of ionizing radiation //Investigation of I. – 2000. – Т. 125.

10. Kapanadze K., Magalashvili A., Imnadze P. Distribution of natural radionuclides in the soils and assessment of radiation hazards in the Khrami Late Variscan crystal massif (Georgia) // Heliyon. – 2019. – Т. 5. – №. 3.

11. Ilbekova K. et al. Cancer incidence in a population living near radioactive waste storage of uranium mining in Stepnogorsk area, Northern Kazakhstan //Asian Pacific Journal of Cancer Prevention: APJCP. – 2024. – Т. 25. – №. 8. – С. 2685.

12. Cinelli G. et al. European atlas of natural radiation. – Publications Office of the European Union, 2019.

13. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. Sources and Effects of Ionizing Radiation. Volume I: Sources. UNSCEAR 2000 Report to the General Assembly with Scientific Annexes. New York: United Nations; 2000. Vol. I.

14. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. Sources and Effects of Ionizing Radiation. Volume I: Sources. UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly with Scientific Annexes. New York: United Nations; 2010. Vol. I.

15. European Commission. Radiation Protection 112: Radiological Protection Principles Concerning the Natural Radioactivity of Building Materials. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities; 1999. 28 p.

16. International Commission on Radiological Protection. 1990 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection. ICRP Publication 60. Annals of the ICRP. 1991; 21(1–3):1–201.

17. Гребенева О. В. и др. Исследование естественной радиоактивности почв в населенных пунктах Приаралья //Медицина труда и экология человека. – 2016. – №. 4 (8). – С. 62-68.

18. International Commission on Radiological Protection (ICRP). The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection. ICRP Publication 103. Annals of the ICRP 37(2–4). Oxford: Elsevier; 2007.

19. International Commission on Radiological Protection (ICRP). Application of the Commission’s Recommendations to the Protection of People Living in Long-term Contaminated Areas after a Nuclear Accident or a Radiation Emergency. ICRP Publication 111. Annals of the ICRP 39(3). Oxford: Elsevier; 2009.

20. Приказ МЗ РК № ҚР ДСМ 275/2020 от 15 декабря 2020 года «Об утверждении Санитарных правил “Санитарно эпидемиологические требования к обеспечению радиационной безопасности”». Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 20 декабря 2020 года № 21822.adilet.zan

21. Saad M. H. Evaluation of the activity of 238U, 40K, and 232Th in soil samples at Yanbu Al-Bahr City in KSA // European Journal of Applied Physics. – 2022. – Т. 4. – №. 4. – С. 33-36.