ШАҒАН ӨЗЕНІНІҢ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫНДАҒЫ ТҮПТІК ШӨГІНДІЛЕРДЕГІ МИКРОЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ КЕЗДЕСУ ФОРМАЛАРЫ (АТОМ КӨЛІНЕН ЕРТІС ӨЗЕНІНЕ ДЕЙІН)

Бұл мақалада Шаған өзені арнасы түбіндегі шөгінділердегі микроэлементтердің жалпы мөлшері мен пайда болу формаларын зерттеу нәтижелері ұсынылған. Атом көлінен өзеннің шығатын жерінен бастап Ертіс өзеніне құятын жеріне дейінгі су торабындағы он тұстамадан алынған 20 сынамаға талдау жүргізілді. Өзендегі бөліктер анықталды. Зерттелген элементтердің ең көп мөлшері Шаған өзенінің өзен бастауынан 66–96 км аралығындағы учаскесінде жинақталған. Микроэлементтердің алты түрі анықталды: судаеритін, алмасатын, әлсіз сорбцияланған, органикалық заттармен байланысқан, темір және марганец оксидтері/гидроксидтерімен байланысқан (шөгінді түрі) және қалдық. Зерттелген элементтердің көпшілігінің жалпы концентрациясы, Ga қоспағанда, жоғарғы континенттік қыртыста кларк мәндерінен төмен екені анықталды. Орташа есеппен, зерттелген элементтердің барлығы H2O, Ca(NO3)2 және NaOH сияқты «әлсіз» экстракттардың ерітінділерінде айтарлықтай аз екені анықталды. Зерттелген элементтердің барлығы үшін бұл ортадағы шаймалау жылдамдығы 20%-дан аз болды. Зерттелген химиялық элементтердің айтарлықтай мөлшері нашар еритін түрінде шоғырланғаны анықталды (шаймалау жылдамдығы >70%).

1. Березин С.А. и др. Мирные ядерные взрывы на территории Казахстана // Вестник НЯЦ РК. – 2001. – №7(3). – С. 57–62.

2. Дюсембаева М.Т. Эколого-геохимические особенности некоторых водных объектов Семипалатинского испытательного полигона / М.Т. Дюсембаева, Н.Ж. Мухамедияров, Г.М. Есильканов, А.Ж. Ташекова, А.О. Айдарханов. – Курчатов: ИД «Интеллект», 2023. – 268 с.

3. Батырбеков Э.Г., Айдарханов А.О., Витюк В.А. и др. Комплексное радиоэкологическое обследование Семипалатинского испытательного полигона: монография. – Курчатов, 2021. – 340 с.

4. Tessier A, Rapin F., Garignan R. Trace metals in oxic lake sediments: possible adsorption onto iron oxyhydroxides // Gechim.et Cosmochim. Acta. – 1985. –Vol. 49, No. 1.

5. Ладонин Д.В. Соединения тяжелых металлов в почвах – проблемы и методы изучения // Почвоведение. – 2002. – № 6. – С. 682–692.

6. Ю.С. Восель, В.Д. Страховенко, И.В. Макарова «Формы нахождения урана в озерных донных отложениях разного типа. Байкальский регион» // Материалы IV Международной конференции, г. Томск, 4–8 июня 2013 г. – С. 130–134.

7. Ладонин Д.В. Формы соединений тяжелых металлов в техногенно-загрязненных почвах. Диссертация на соискание ученной степени доктора биологических наук. Москва – 2016.

8. Н.А. Григорьев – Среднее содержание химических элементов в горных породах, слагающих верхнюю часть континентальной коры // Геохимия. – 2003. – № 7. – С. 785–792.

9. Предельно допустимые концентрации (ПДК) химических веществ в почве: гигиенические нормативы (ГН 2.1.7.2041-06). – М.: Информ.-издат. Центр Госкомсанэпиднадзора России, 2006.

10. Мур Дж., Рамамурти С. Тяжелые металлы в природных водах: контроль и оценка влияния: пер. с англ. – М.: Мир, 1987. – 288 с.

11. Bauer M., Blodau C. Arsenic distribution in the dissolved, colloidal and particulatesize fraction of experimental solution srich in dissolved organic matterasndferriciron // Geochim. Cosmochim. Acta. – 2009. –Vol .73. – No. 3.– P. 529–542.

12. Кабата-Пендиас А., Пендиас Х. Микроэлементы в почвах и растениях: пер. с англ. – М.: Мир, 1989. – 439 с.