АЭС ЖАБДЫҒЫНА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІ ЕНГІЗУДІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ МОДЕЛІ

Атом электр станциясының (АЭС) айналмалы жабдығын болжамды диагностикалауға арналған жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі ұсынымдық жүйені енгізу жөніндегі басқарушылық шешімнің экономикалық-құқықтық моделі әзірленді. Модель функционалдық шектеулерді, деректерді басқару, тәуелсіз валидация, компьютерлік қауіпсіздік, адам бақылауы және өзгерістерді басқару талаптарын жүйенің өмірлік цикл шығындарымен және инвестициялық көрсеткіштермен байланыстырады. Модель сапасын, жабдықты қамтуды, деректердің қолжетімділігін және персоналдың ұсынымдарды пайдалануын ескеретін іске асырылған нәтижелілік коэффициенті ұсынылды. Есеп электр қуаты 1200 МВт су-сулы энергетикалық реакторы бар шартты энергоблок (ВВЭР-1200) үшін 2026 жылғы тұрақты бағамен орындалды. Базалық сценарийде жобаның таза келтірілген құны (NPV) 2,648 млн долларды, кірістіліктің ішкі нормасы (IRR) 29,33%-ды, дисконтталған өтелу мерзімі 4,90 жылды құрайды. Нәтижеліліктің залалсыздық шегі 43,32%-ға тең. Электр энергиясының келтірілген құнының (LCOE) төмендеуі 0,075 долл./МВт·сағ құрайды және бұл АЭС бәсекеге қабілеттілігінің түбегейлі өзгеруі емес, жергілікті пайдалану әсері ретінде бағаланады. Масштабтау пилоттық пайдалану деректері бойынша техникалық, құқықтық және экономикалық өлшемшарттар расталғаннан кейін ғана жүзеге асырылуы тиіс.

1. Закон Республики Казахстан от 17 ноября 2025 года № 230-VIII ЗРК «Об искусственном интеллекте» (с изм. по состоянию на 24.06.2026) // ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230.

2. Закон Республики Казахстан от 12 января 2016 года № 442-V ЗРК «Об использовании атомной энергии» // ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1600000442.

3. Закон Республики Казахстан от 21 мая 2013 года № 94-V «О персональных данных и их защите» // ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1300000094.

4. Закон Республики Казахстан от 24 ноября 2015 года № 418-V ЗРК «Об информатизации» // ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000418.

5. International Atomic Energy Agency. Considerations for Deploying Artificial Intelligence Applications in the Nuclear Power Industry. Nuclear Energy Series No. NR-T-1.26. Vienna: IAEA, 2025. DOI: 10.61092/iaea.s6uy-wjt8.

6. International Atomic Energy Agency. Leadership and Management for Safety. Safety Standards Series No. GSR Part 2. Vienna: IAEA, 2016. DOI: 10.61092/iaea.cq1k-j5z3.

7. International Atomic Energy Agency. Computer Security Techniques for Nuclear Facilities. Nuclear Security Series No. 17-T (Rev. 1). Vienna: IAEA, 2021.

8. International Atomic Energy Agency. Computer Security Approaches to Reduce Cyber Risks in the Nuclear Supply Chain. Vienna: IAEA, 2022.

9. ISO 17359:2018. Condition monitoring and diagnostics of machines – General guidelines. URL: https://www.iso.org/standard/71194.html.

10. ISO 20816-1:2016. Mechanical vibration – Measurement and evaluation of machine vibration – Part 1: General guidelines. URL: https://www.iso.org/standard/63180.html.

11. Jardine A. K. S., Lin D., Banjevic D. A review on machinery diagnostics and prognostics implementing conditionbased maintenance // Mechanical Systems and Signal Processing. 2006. Vol. 20. P. 1483–1510. DOI: 10.1016/j.ymssp.2005.09.012.

12. Lei Y. et al. Machinery health prognostics: A systematic review from data acquisition to RUL prediction // Mechanical Systems and Signal Processing. 2018. Vol. 104. P. 799–834. DOI: 10.1016/j.ymssp.2017.11.016.

13. OECD Nuclear Energy Agency, International Energy Agency. Projected Costs of Generating Electricity 2020. URL: https://www.oecd-nea.org/jcms/pl_51110/projectedcosts-of-generating-electricity-2020-edition.