ҚАЗАҚСТАННЫҢ АРИДТІ АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚ-ӨСІМДІК ЖАМЫЛҒЫСЫНДАҒЫ ТАБИҒИ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ РАДИОНУКЛИДТЕРДІҢ ҚҰРАМЫ

Қазақстанның аридтік аймағының топырақ-өсімдік жамылғысында 65 және 75 меридиан бойындағы табиғи және жасанды радионуклидтердің үлестік белсенділігіне бағалау жүргізілді. Топырақтардағы орташа мәндер ⁴⁰K үшін 580,7 Бк/кг, ²³²Th үшін 34,8 Бк/кг, ²²⁶Ra үшін 23,0 Бк/кг және ¹³⁷Cs үшін 16,9 Бк/кг құрады. Өсімдіктерде мөлшерлік белгіленген мәндер бойынша есептелген орташа мәндер ⁴⁰K үшін 489,2 Бк/кг, 232Th үшін 2,5 Бк/кг, ²²⁶Ra үшін 14,3 Бк/кг және ¹³⁷Cs Бк/кг үшін 1,2 Бк/кг болды. Жк мәндерінің ең жоғары өзгергіштігі ¹³⁷Cs-ке тән, ал өсімдіктердің салыстырмалы түрде қарқынды жинақталуы ⁴⁰K және ²²⁶Ra үшін белгіленеді. Өсімдіктердің сәулелену дозасының болжамды қуаты 65 меридиан бойымен тәулігіне 1,6...8,9 мкГр және 75 меридиан бойымен тәулігіне 3,7...15,0 мкГр құрады және анықтамалық түрлерде радиациялық әсерлердің пайда болуы күтілетін деңгейден едәуір төмен болды. Алынған нәтижелер радиациялық мониторинг, радионуклидтер динамикасын және биотаға дозалық жүктемелерді бағалау, сондай-ақ зерттелген аумақтың радиологиялық жай-күйін кейінгі бақылау үшін бастапқы сипаттамалар ретінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Сайбеков Т. С., Абылаев Ж. А. Радиационная обстановка на территории Республики Казахстан с 1954 по 1994 годы. Семипалатинская область. Атлас. – Алматы: Министерство экологии и биоресурсов РК, 1997. – Т. 16. – 400 с.

2. Исследование базовых характеристик радионуклидного загрязнения почвы и воздуха: отчет о НИР (заключительный) за 2020 г / Институт радиационной безопасности и экологии НЯЦ РК (ИРБЭ «НЯЦ РК»), рук. Кабдыракова А.М. – Курчатов, 2020. – 98 с. № ГР 0118РК01139. – Инв. №0220РК00163.

3. Инструкция и методические указания по наземному обследованию радиационной обстановки на загрязненной территории: утв. Межведомственной комиссией по радиационному контролю природной среды при Госкомгидромете СССР. – М., 1989.

4. Активность радионуклидов в объемных образцах. Методика выполнения измерений на гаммаспектрометре: МИ 2143-91. – Введ. 1998-06-02. – Рег. № 5.06.001.98. − М.: НПО ВНИИФТРИ, 1991. − 17 с.

5. Методические рекомендации Р52.18.820-2015. Оценка радиационно-экологического воздействия на объекты природной среды по данным мониторинга радиационной обстановки. Обнинск, 2015. – 60 с.

6. ICRP. Environmental Protection the Concept and Use of Reference Animals and Plants. ICRP Publication 108. Annals of the ICRP, Vol. 38, 2008. – 242 p.

7. Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана: проект К-112 (МНТЦ). – Алматы: ОАО «Волковгеология», 2002. 304 с.

8. Радиоэкологическое состояние «северной» части Семипалатинского испытательного полигона: монография/ под рук. С. Н. Лукашенко. – 2-е изд.// Актуальные вопросы радиоэкологии Казахстана/ Ин-т радиационной безопасности и экологии РГП НЯЦ РК. – Павлодар: ТОО «Дом печати», 2010. – Вып. 1. – 294 с.: ил. – Библиогр.: с. 281-290;115 назв. – 500 экз. – ISBN 978-601-7112-38-7 (рус., анг., каз.).

9. Quantification of radionuclide transfer in terrestrial and freshwater environments for radiological assessments// IAEA TECDOC-1616.–Vienna: IAEA, 2009. – 163 p.

10. Крышев И.И., Сазыкина Т.Г. Радиационная безопасность окружающей среды: необходимость гармонизации российских и международных нормативно-методических документов с учетом требований федерального законодательства и новых международных основных норм безопасности ОНБ2011 // Радиация и риск. – 2013.– Т. 22, №1. – С. 47-61.