ЖҰМЫС ІСТЕП ТҰРҒАН КӘСІПОРЫН МЫСАЛЫНДА ЖЫЛУ ЭНЕРГЕТИКАСЫНДАҒЫ ЛАСТАУШЫ ЗАТТАР ШЫҒАРЫНДЫЛАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫН ТАЛДАУ

Мақалада Семей қаласындағы ЖЭО-1 мысалында тас көмірмен жұмыс істейтін жылу электр орталығының қазан агрегаттарынан шығатын ластаушы заттар шығарындыларының құрылымы талданған. Зерттеу 2024 жылғы түгендеу және нақты пайдалану деректеріне негізделген. Бұл деректер жабдықтың жұмыс істеу жай-күйін көрсетеді. Негізгі ластаушы заттар бойынша шығарындылардың сандық сипаттамалары және олардың бу мен су қыздыру қазандықтары арасындағы үлестірілуі анықталды. Талдау нәтижелері шығарындылар құрылымында газ тәрізді ластаушылардың – азот диоксиді, күкірт диоксиді, көміртек оксиді және азот оксидінің басым екенін көрсетті, олардың жиынтық үлесі жалпы жылдық шығарындылар көлемінің 95%-дан астамын құрайды. Қатты ластаушылардың ішінде кремний диоксиді көп бейорганикалық шаңның үлесі жоғары, ал басқа заттардың үлесі шамалы. Шығарындылар құрылымының сандық бағалануы әрбір жабдық түрінің атмосфералық ауаны ластаудағы нақты үлесін айқындауға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер ауа ластануын төмендетуге бағытталған мақсатты стратегияларды әзірлеу, экологиялық бақылау жүйелерін оңтайландыру және газ тазалау жабдықтарының тиімділігін арттыруға негіз болып табылады. Бұл өз кезегінде энергетикалық объектілердің тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді.

1. Dai H., Ma D., Zhu R., Sun B., He J. Impact of control measures on nitrogen oxides, sulfur dioxide and par-ticulate matter emissions from coal-fired power plants in Anhui Province, China // Atmosphere. - 2019. -Vol. 10. - № 1. - Article 35. https://doi.org/10.3390/atmos10010035.

2. Hannun R.M., Abdul Razzaq A.H. Air pollution resulted from coal, oil and gas firing in thermal power plants and treatment: A review // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. - 2022. - Vol. 1002. - 012008. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1002/1/012008.

3. Filonchyk M., Peterson M.P. An integrated analysis of air pollution from US coal-fired power plants // Geo-science Frontiers. - 2023. - Vol. 14. - №2. -101498. https://doi.org/10.1016/j.gsf.2022.101498.

4. Choudhary A., Kumar P., Sahu S.K., Pradhan C., Joshi P.K., Singh S.K., Kumar P., Mezoue C.A., Singh A.K., Tyagi B. Health risk appraisal associated with air quality over coal-fired thermal power plants and coalmine complex belts of urban - rural agglomeration in the eastern coastal state of Odisha, India // Atmosphere. - 2022. - Vol. 13. - № 12. - 2064. https://doi.org/10.3390/atmos13122064.

5. Morales C.C., Pakhtigian E.L., Landry J.R., Wiseman H., Pham A.T., Peng W. Designing retirement strategies for coal-fired power plants to mitigate air pollution and health impacts // Environmental Science & Technology. -2024. - Vol. 58. - № 35. - Р. 15371-15380. https://doi.org/10.1021/acs.est.4c00704.

6. Zhao X., Tian W., Chen D. Impacts of thermal power industry emissions on air quality in China // Sustaina-bility. - 2025. - Vol. 17. - № 2. - 441. https://doi.org/10.3390/su17020441.

7. Martynov A.S. Environmental Efficiency of Enterprises in Russia and Kazakhstan: A Comparative Analysis // Eurasian Economic Integration. - 2010. - No. 3. - P. 8. https://cyberleninka.ru/article/n/ekologicheskaya-effektivnost-predpriyatiy-rossii-i-kazahstana-sravnitelnyy-analiz.

8. Singh K., Lobell D.B., Azevedo I.M.L. Quantifying the impact of air pollution from coal-fired electricity gen-eration on crop productivity in India // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of Amer-ica. - 2025. - Vol. 122. - №6. https://doi.org/10.1073/pnas.2421679122.

9. Li Z., Ren Z., Cao C., Liu C., Zhai Z., Liu J., Zhan Z., Huang C., Chen L., Yuan H. Five year variations in air pollutant emissions with ultralow emission retrofits in a 660 MW coal-fired power unit. Aerosol and Air Quality Re-search. 2023; 23:230109. https://doi.org/10.4209/aaqr.230109.

10. Ministerstvo zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan. Predel'no dopustimye kontsentratsii zagriaz-niaiushchikh veshchestv v vozdukhe gorodskikh i selskikh poselenii. Prikaz № ҚР ДСМ-70 ot 2 avgusta 2022 g. -. Astana. - 2022. https://faolex.fao.org/docs/pdf/kaz212346.pdf.

11. Moldagazyeva Zh.Y., Zhakan A., Argynbai A. Impact of Thermal Power Plants on the Environment // Symbol of Science. - 2021. - №4. https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-tets-na-okruzhayuschuyu-sredu.

12. Kuatbekova A.B. Impact of the Fuel and Energy Complex on the Environment of Kazakhstan // Innova-tive Science. - 2022. - №2. https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-tek-na-okruzhayuschuyu-sredu-kazahstana.

13. Petrosyants T.V. Sustainable Development of Kazakhstan: The Role of the Green Economy // Yessenov Science Journal. - 2024. - №3. https://cyberleninka.ru/article/n/ustoychivoe-razvitie-kazahstana-rol-zelenoy-ekonomiki.

14. Republic of Kazakhstan. Environmental Code of the Republic of Kazakhstan. Law No. 400-VI of 2 Janu-ary 2021. On the protection of atmospheric air. Astana, 2021.

15. Minister of Ecology, Geology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan. Order No. 63 of 10 March 2021 “On approval of the Methodology for Determining Emission Standards to the Environment.” Astana, 2021.

16. Khazhidinova A.R., Stepanova O.A., Yermolenko M.V., Khazhidinov A.S. On the issue of efficient com-bustion of non-design coal Karazhyra // NNC RK Bulletin. - 2023. - №2. - Р. 58-65. (In Russ.) https://doi.org/10.52676/1729-7885-2023-2-58-65.

17. Badran M., Mansour A.M. Evaluating performance indices of electrostatic precipitators // Energies. - 2022. - Vol. 15. - №18. - 6647. https://doi.org/10.3390/en15186647.

18. Afshari A., Ekberg L., Forejt L., Mo J., Rahimi S., Siegel J., Chen W., Wargocki P., Zurami S., Zhang J. Elec-trostatic precipitators as an indoor air cleaner – A literature review // Sustainability. - 2020. - Vol. 12. – №21. - 8774. https://doi.org/10.3390/su12218774.

19. Liu W., Zhao B., Wang X., Lu J. Characterization and removal of condensable particulate matter in flue gas studied with cold electrode electrostatic precipitator // Aerosol and Air Quality Research. - 2024. - Vol. 24. - 230133. https://doi.org/10.4209/aaqr.230133.

20. Popa G.N., Diniș C.M., Iagăr A. Investigations on three-section plate-type electrostatic precipitators used in thermoelectric power plants // Energies.- 2023. -Vol. 16. - №3. - 1186. https://doi.org/10.3390/en16031186.

21. Semei State Communal Enterprise «Teplokommunenergo». Proekt norm predel'no dopustimykh vybrosov v atmosferu dlya GKP «Teplokommunenergo» TEC-1 g. Semeу. - Semeу. - 2024. https://ecoportal.kz/Public/PubHearings/LoadFile/176189.

22. Kesaretskikh K.S., Gorlov P.V., Belskaya E.N. Composition of Heat Energy Emissions and Their Impact on Public Health // Actual Problems of Aviation and Cosmonautics. -2021. - Vol. 2. - Р. 733 - 734. https://cyberleninka.ru/article/n/sostav-vybrosov-teploenergetiki-i-ih-vliyanie-na-zdorovie-naseleniya.

23. Yan, X., Zhang, Y., Yang, Y. et al. Research on Carbon Emission Characteristics of a Typical Ultra-Low Emission Coal-Fired Power Plant // Aerosol Air Qual. Res. - 2025. - Vol. 12. - №12. https://doi.org/10.1007/s44408-025-00012-2.

24. AlES JSC. Environmental activity of AlES JSC in 2024. Environmental protection report of Almaty Energy Stations (CHPP‑1, CHPP‑2, CHPP‑3). Almaty: AlES JSC; 27 Nov 2025. https://www.ales.kz/en/environmental-activity-of-ales-jsc-in-2024/

25. Bogatyr. Performance Indicators for 2022 [Electronic resource]. – Available at: https://www.bogatyr.kz/media/filebrowser/pokazateli/22.pdf (accessed: March 10, 2026).