АЭС-ТІ ФИЗИКАЛЫҚ ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ НОРМАТИВТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕРДІ ТАЛДАУ

Бұл мақалада атом электр станцияларын (АЭС) физикалық қорғауды реттейтін халықаралық және ұлттық ережелердің салыстырмалы құқықтық талдауы ұсынылған. Онда Ядролық материалдар мен ядролық қондырғыларды физикалық қорғау туралы конвенцияның (CPPNM) және оның 2005 жылғы түзетуінің ережелері, сондай-ақ МАГАТЭ-нің ядролық қауіпсіздік сериясының (NSS) ұсыныстары қарастырылған. Халықаралық талаптар 2025 жылдың тамыз айында алғашқы АЭС жобасын практикалық түрде іске асырудың басталуын ескере отырып, Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасымен салыстырылады. Жобалау негізіндегі қауіпті (Resistance Basis Threat) талдауға ерекше назар аударылады. Мақалада физикалық қорғау деңгейлерін белгілеудің және киберқауіпсіздікті біріктірудің маңыздылығы зерттеледі. Ұлттық реттеудегі негізгі олқылықтар анықталған және Қазақстанның нормативтік базасын МАГАТЭ-нің халықаралық стандарттарымен үйлестірудің кезең-кезеңімен моделі ұсынылған.

1. В Улкене началось строительство первой казахстанской АЭС // Forbes Kazakhstan. 2025. 8 августа. URL: https://forbes.kz/articles/v-ulkene-nachalos-stroitelstvo-pervoy-kazahstanskoy-aes-6847e7 (дата обращения: 13.01.2026).

2. Президент заявил о ключевой роли атомной энергетики в «зелёной» повестке // Zakon.kz. 20.12.2025. URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6501795-prezident-zayavil-o-klyuchevoy-roli-atomnoy-energetiki-v-zelenoy-povestke.html (дата обращения: 20.12.2026 г.).

3. Саткалиев А. М. Выступление Председателя Агентства Республики Казахстан по атомной энергии на 69-й Генеральной конференции МАГАТЭ в Вене / Almasadam Satkaliyev's statement at the 69th IAEA General Conference. IAEA, (дата обращения: 15 сентября 2025 г.)

4. IAEA. Convention on the Physical Protection of Nuclear Material and its Amendment. International Atomic Energy Agency. Adopted 8 July 2005 (Amendment); entered into force 8 May 2016. Статус Стороны: Республика Казахстан ratified/accession to Amendment. Режим доступа: https://ola.iaea.org/Applications/FactSheets/Country/Detail?code=KZ. (дата обращения: 8.05.2016 г.).

5. IAEA. Оценка угроз физической ядерной безопасности на национальном уровне, проектные угрозы и профили характерных угроз National Nuclear Security Threat Assessment, Design Basis Threats and Representative Threat Statements. IAEA Nuclear Security Series No. 10-G (Rev. 1). Vienna: IAEA, 2024. 47 с. URL: https://www.iaea.org/ru/publications/15665/ocenka-ugroz-fizicheskoy-yadernoy-bezopasnostina-nacionalnom-urovne-proektnye-ugrozy-i-profili-harakternyh-ugroz.

6. Euratom. Decision 2007/513/Euratom of the Council of 10 July 2007 approving the accession of the European Atomic Energy Community to the amended Convention on the Physical Protection of Nuclear Material and Nuclear Facilities. Official Journal of the European Union (OJ L 190), 21.07.2007, P. 12–14. Режим доступа: https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2007/513/oj.

7. IAEA. Computer Security Techniques for Nuclear Facilities. IAEA Nuclear Security Series No. 17-T (Rev. 1). Vienna: IAEA, 2021. Руководство по интеграции компьютерной безопасности в системы физической защиты на ядерных объектах // IAEA. URL: https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/PUB1921_web.pdf.

8. IAEA. Convention on the Physical Protection of Nuclear Material (INFCIRC/274/Rev.1), Vienna, 2011. https://www.iaea.org/sites/default/files/infcirc274r1.pdf (дата обращения: 18.10.2025 г).

9. IAEA. Amendment to the CPPNM, 2005. https://www.iaea.org/publications/documents/conventions/convention-physical-protection-nuclear-material-and-its-amendment (дата обращения: 24.10.2025).

10. IAEA. Nuclear Security Recommendations on Physical Protection of Nuclear Material and Nuclear Facilities (INFCIRC/225/Rev.5, NSS-13), Vienna: IAEA, 2011. https://www.iaea.org/publications/8629/nuclear-security-recommendations-on-physical-protection-of-nuclear-material-and-nuclear-facilities-infcirc225revision-5 (дата обращения: 01.11.2025).

11. IAEA. IPPAS Missions: Guidelines and Reports, 2015– 2023. https://www.iaea.org/publications/10772/international-physical-protection-advisory-service-ippas-guidelines (дата обращения: 11.11.2025 г).

12. IAEA. Nuclear Security Series: NSS-10, NSS-20, NSS-27, NSS-30-G, Vienna. https://www.iaea.org/resources/nuclear-security-series (дата обращения: 17.11.2025 г).

13. Закон Республики Казахстан «Об использовании атомной энергии» № 442-V, 2016.

14. Мягков Г. П., Большаков Л. А. Международное ядерное право. М.: НИЯУ МИФИ, 2018.

15. IAEA Nuclear Security Series No.13, No.27-G, No.40-T, No.42-G.

16. Правила физической защиты ядерных материалов и ядерных установок. – Минэнерго РК. – №40. – 2016.

17. Саткалиев А. Строительство АЭС в Казахстане // Tengrinews.kz.-2025. Режим доступа: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/stroitelstvo-aes-561104/ (дата обращения: 24.11.2025 г).