Мақалада Семей қаласындағы ЖЭО-1 мысалында тас көмірмен жұмыс істейтін жылу электр орталығының қазан агрегаттарынан шығатын ластаушы заттар шығарындыларының құрылымы талданған. Зерттеу 2024 жылғы түгендеу және нақты пайдалану деректеріне негізделген. Бұл деректер жабдықтың жұмыс істеу жай-күйін көрсетеді. Негізгі ластаушы заттар бойынша шығарындылардың сандық сипаттамалары және олардың бу мен су қыздыру қазандықтары арасындағы үлестірілуі анықталды. Талдау нәтижелері шығарындылар құрылымында газ тәрізді ластаушылардың – азот диоксиді, күкірт диоксиді, көміртек оксиді және азот оксидінің басым екенін көрсетті, олардың жиынтық үлесі жалпы жылдық шығарындылар көлемінің 95%-дан астамын құрайды. Қатты ластаушылардың ішінде кремний диоксиді көп бейорганикалық шаңның үлесі жоғары, ал басқа заттардың үлесі шамалы. Шығарындылар құрылымының сандық бағалануы әрбір жабдық түрінің атмосфералық ауаны ластаудағы нақты үлесін айқындауға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер ауа ластануын төмендетуге бағытталған мақсатты стратегияларды әзірлеу, экологиялық бақылау жүйелерін оңтайландыру және газ тазалау жабдықтарының тиімділігін арттыруға негіз болып табылады. Бұл өз кезегінде энергетикалық объектілердің тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді.

Бұл мақала энергияны сақтау жүйелеріне арналған көміртекті материалды шай қалдықтарынан алу және оның қасиеттерін зерттеуге бағытталған. Синтез процесі микротолқынды көміртектендіру әдісімен және CO₂ ортасында физикалық белсендірумен жүзеге асырылды. Үлгілердің морфологиялық және құрылымдық сипаттамалары сканерлеуші электрондық микроскопия, рентгенфазалық талдау және Раман спектроскопиясы әдістерімен анықталды. Синтезделген белсендірілген көміртек құрылымының жоғары кеуектілігі және жақсы электрөткізгіштік қасиеттеріменерекшеленді. Рентгенфазалық талдаунәтижесінде (002) және (100) дифракциялық пиктері байқалды. Бұл алынған көміртекті материалдың графит тәрізді құрылым түзуге бейімділігін көрсетеді. Раман спектрінде байқалған D (≈1350 см⁻¹) және G (≈1580 см⁻¹) пиктері көміртек құрылымындағы ақаулар мен графиттік домендердің бар екенін көрсетті. I_D /I_G =0.73, бұл материалдың орташа реттелген құрылымға ие екенін білдіреді. Шай қалдығынан алынған белсендірілген көміртегінің электрохимиялық қасиеттерін талдау циклдік вольтамперометрия, гальваностатикалық заряд-разряд және импеданстық спектроскопия арқылы жүргізілді. Зерттеу нәтижелері бойынша, 500 мА/г ток тығыздығында көміртегінің меншікті сыйымдылығы 116 Ф/г-қа дейін артты. Алынған нәтижелер суперконденсаторларға арналған көміртекті материалдарды әзірлеудің болашағы зор екенін және олардың энергия сақтау құрылғыларында тиімділікті арттыруға мүмкіндік беретінін айқындайды.

Радиофармацевтикалық препараттардың (РФП) клиникалық қолданылуындағы негізгі шарттардың бірі – олардың стерильдігін қамтамасыз ету, себебі стерильділіктің бұзылуы пациенттің денсаулығына тікелей қауіп төндіреді. Бұл талап, әсіресе, көктамыр ішіне енгізілетін препараттар үшін ерекше маңызға ие. Осындай препараттардың бірі – позитронды-эмиссиялық томографияда (ПЭТ) кеңінен қолданылатын ¹⁸F-фтордезоксиглюкоза (¹⁸F-ФДГ). 18F-фтордезоксиглюкозаның ерекшелігі оның тек диагностикалық құндылығымен ғана емес, сонымен қатар ¹⁸F радионуклидінің қысқа жартылай ыдырау кезеңіне байланысты өндірісі мен сапасын бақылауға қойылатын ерекше талаптармен сипатталады. Осыған байланысты сұрақ туындайды: препараттың өз иондаушы сәулеленуі антимикробтық әлеуетке ие болып, оның микробиологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге үлес қоса ала ма? Стандартты асептикалық өндіріс жағдайлары мен стерилизация өтуі мүмкін микроағзалардың өміршеңдігін басу қабілетін бағалау микробтық контаминация қаупін төмендетуге және пациенттердің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған.

Бұл зерттеудің мақсаты – препараттың өзіне тән иондаушы сәулеленуі есебінен антимикробтық әсер көрсету қабілетінің бар-жоғын және оның әсер ету дәрежесін эксперименттік түрде анықтау. Сонымен қатар ¹⁸F радионуклидінің белсенділігіне байланысты ¹⁸F-фтордезоксиглюкозаның микроағзалардың өміршеңдігін тежеу қабілетін бағалау.

18F-фтордезоксиглюкозаның тежеуші белсенділігін зерттеу санитариялық-көрсеткішті микроағза – Bacillus subtilis (ATCC: 6633) штамында жүргізілді.

Антимикробтық әсер тікелей себу әдісі арқылы сұйық тиогликольді ортада бағаланды. Тәжірибелік пробиркаларға әртүрлі белсенділік деңгейлері бар (200–1400 МБк) радиофармпрепараттан 1 мл енгізілді. Бақылау үлгілеріне стерильді қоректік орта, физиологиялық ерітінді және тұрақты фтор изотопымен белгіленген «суық» фтордезоксиглюкоза (ФДГ) енгізілді.

Бақылау үлгілерінде мәдениеттің қарқынды өсуі байқалды. 18F-фтордезоксиглюкозасы қосылған тәжірибелік үлгілерде радионуклидтің активтілік деңгейіне байланысты мәдениет өсуінің «градиенті» байқалды. Алынған мәліметтерге сәйкес, 200-1400 МБк белсенділік диапазонында ¹⁸F-пен таңбаланған радиофармацевтикалық препарат Bacillus subtilis-ке қатысты айқын антимикробтық әсер көрсетпейді.

Зерттеу нәтижелері 200-1400 МБк белсенділік диапазоны микроағзаның өсуін толық басуға жеткіліксіз екенін көрсетті. Сондықтан радиофармацевтикалық препараттарды өндіру процесінде соңғы стерильдеумен қатар синтездің асептикалық жағдайлары қатаң сақталуы тиіс. Қазіргі уақытта зерттеу жұмысы жалғасып жатыр.

Иондық өткізгіштігі нашар және жұмыс жағдайында химиялық тұрақтылығы жеткіліксіз протон алмасу мембраналарының (ПАМ) кемшіліктері отын ұяшығы технологиясының дамуына айтарлықтай кедергі келтіреді. Зерттеулер осы мәселелерді шешу үшін жақсартылған протон тасымалы және күшті молекулалық құрылымы бар инновациялық полимерлік материалдарды жасауға бағытталған. Бұл жұмыста цвиттериондық полимер болып табылатын полисульфобетаинді (ПСБ) келесі буын ПАМ үшін тиімді нұсқа ретінде пайдалану ұсынылады. Себебі оның құрылымдық тұтастығын сақтай отырып, гидрофильді протон өткізгіш арналарды қалыптастыру қабілеті бар. Біз атомдық шкаладағы ашық су еріткіш ортасында гидроний ионы (H₃O⁺) мен полисульфобетаин мономері арасындағы негізгі өзара әрекеттесуді зерттеу үшін тығыздық функционалдық теориясын (ТФТ) модельдеуді қолдандық. ТФТ-оңтайландырылған құрылымды зерттеуге сәйкес, гидроний ионы мен бетаин блогының теріс зарядталған сульфонат тобы күшті электростатикалық байланыс көрсетеді. Мулликен зарядының таралуы мен байланыс ұзындығын зерттеу кешен түзілу кезіндегі айтарлықтай заряд алмасуы мен поляризациясын растайды. Протон тасымалдаушысының тиімді байланыс орындары молекулалық электростатикалық потенциал (МЭП) карталарымен графикалық түрде көрсетілген. Сонымен қатар, HOMO-LUMO орбитальдарын және олардың энергия алшақтығын талдау жүйенің электрлік құрылымының тұрақтылығы мен реактивтілігіне жарық түсіреді. Бұл зерттеулер полисульфобетаиннің молекулалық құрылымы гидроний иондарын тиімді үйлестіре және тұрақтандыра алатындығының негізгі кванттық-химиялық дәлелі. Бұл протон секіру (Grotthuss) механизмдерін ілгерілету және жалпы мембрана өнімділігін арттыру үшін маңызды қадам болып табылады.

Шолуда кремний карбидінің (SiC) көлемдік кристалдардан 0D наноқұрылымдарға дейінгі оптикалық қасиеттеріне кешенді талдау жасалған. Меншікті оптикалық жауаптың политипизмге тәуелділігі жүйеленді: гексагональдылық деңгейінің артуымен тікелей емес тыйым салынған аймақ ені 2,36 эВ-тан (3C-SiC) 3,23 эВ-қа (4H-SiC) дейін өседі. Жұқа қабықшалар үшін 800 °C температурада күйдіру және қалыңдықты 250 нм-ге дейін арттыру кристалдылықты оңтайландырып, жұтылу коэффициентін 20%-ға жуық төмендетеді. 0D кванттық нүктелердегі кванттық шектеу әсерлері оптикалық өтулердің көк ығысуын тудырып, аймақ енін 4,5 эВ-қа дейін кеңейтеді. 2D SiC моноқабаттарындағы жоғары экситондық байланыс энергиялары (0,5-1,0 эВ) стандартты DFT әдістерінің орнына GW+BSE көпденелі түзетулерін қолдану қажеттілігін негіздейді. SiC негізіндегі нанофлюидтер күн сәулесін жұту тиімділігін 150%-ға арттырып, 98% тұрақтылық көрсетті, бұл материалдың тікелей жұтатын күн коллекторлары үшін перспективасын дәлелдейді. Қорытындыда теория мен эксперимент арасындағы сәйкессіздіктер атап өтіліп, болашақ фотоникалық зерттеулерде интеграцияланған модельдеудің маңыздылығы айқындалған.

Биоыдырайтын гель-полимерлі электролиттер (ГПЭ) киілетін электроника, биомедициналық құрылғылар және автономды сенсорлар үшін арналған қатты күйдегі суперконденсаторларда сұйық электролиттер мен синтетикалық сепараторларға  перспективалы  балама.  Олар  қауіпсіздікті  арттырады,  электролиттің  ағуын  болдырмайды, құрылғылардың икемділігін жоғарылатады және қоршаған ортаға түсетін экологиялық жүктемені төмендетеді. Шолуда хитозан, альгинат, желатин, целлюлоза және оның туындылары, крахмал, лигнин, полимол қышқылы және басқа да полимерлер негізінде биоыдырайтын ГПЭ әзірлеудің заманауи тәсілдері жүйеленген. Модификациялау әдістері (айқаспалы байланыстыру, функционалдандыру, композиттеу, нанотолтырғыштарды енгізу) және гельді матрицалардағы иондық тасымал механизмдері талданған. Электролиттің иондық өткізгіштікке, эквивалентті тізбектік кедергіге (ESR), жұмыс кернеуіне және циклдік тұрақтылыққа әсеріне ерекше назар аударылған. Биоыдырайтын ГПЭ-нің негізгі шектеулері мен «жасыл» қатты күйдегі энергия жинақтау құрылғыларын әзірлеудің болашағы қарастырылады.

Бұл жұмыста радионуклидтік терапия және диагностика жағдайында радиоактивті йод-131 (¹³¹I)-мен жұмыс істейтін А санатындағы персоналдың (n = 20) жеке дозалық жүктемелерінің қалыптасу ерекшеліктері зерттелді. Зерттеудің мақсаты – Абай облысының Ядролық медицина және онкология орталығының нақты клиникалық тәжірибесінде сыртқы және ішкі сәулеленуді талдау кезінде жеке дозиметриялық бақылаудың ақпараттық құндылығын бағалау. Жеке дозиметриялық бақылау деректері мен адам сәулеленуін спектрометриялық өлшеу нәтижелеріне негізделген ретроспективтік талдау арқылы персоналдың қалқанша безіндегі ¹³¹I белсенділігінің өзгергіштігі және оның жылдық тиімді дозаның қалыптасуына қосатын үлесі зерделенді. Радиациялық қауіпсіздік регламенттері сақталған жағдайда кәсіби дозалық жүктемелер белгіленген нормативтік шектерден едәуір төмен деңгейде қалатыны көрсетілді. Сонымен қатар ішкі сәулелену көрсеткіштеріндегі айырмашылықтар кәсіби қызмет жағдайларына қарағанда, қалқанша без функциясының жеке клиникалық-физиологиялық ерекшеліктерімен тығызырақ байланысты екені анықталды. Алынған нәтижелер жеке дозиметриялық бақылауды тек реттеуші құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар дозалық жүктемелердің қалыптасу механизмдерін тереңірек түсіндіруге және ALARA қағидаты аясында радиациялық қорғаныс жүйесін одан әрі оңтайландыру бағыттарын негіздеуге мүмкіндік беретін аналитикалық құрал ретінде қарастыруға болатынын көрсетеді.

Бұл жұмыста қатты күйде сутекті сақтау үшін перспективалы материалдар ретінде механикалық белсендірілген үштік Pd-Ti-Mg ұнтақтарының құрылымдық-фазалық күйі мен микрокұрылымдық ұйымдасуы зерттелді. Элементтік ұнтақтар жоғары энергиялы планетарлық ұнтақтаумен (Pulverisette 7, 500 айн/мин; BPR = 10:1) Ar атмосферасында өңделді. Рентгенфазалық талдау (Cu Kα) fcc-Pd (Fm-3m, a = 3.887 Å), α-Ti (hcp, P6₃/mmc, a = 2.950 Å, c = 4.681 Å), метатұрақсыз fcc-Ti үлесін (Fm-3m, a = 4.060 Å), сондай-ақ аз мөлшердегі hcp-Mg (P63/mmc, a = 3.209 Å, c = 5.211 Å) анықтады; сонымен қатар көлемдік деңгейде интерметаллидтік фазалардың айқын шыңдары байқалмады. Лазерлік дифракция бөлшек өлшемдерінің мультимодальды таралуын көрсетті: D10≈5 мкм, D50≈20 мкм, D90≈50 мкм (span≈2.25), суб-5 мкм аймағындағы ұсақ мода және Mg-ге тән деп түсіндірілген 300-600 мкм аралығындағы ірі «құйрық» анықталды. SEM-EDS карталауы мозаикалық микрокұрылымды көрсетті: изометриялық Pd-мен байытылған аймақтар (~10-60 мкм), пластиналы Ti-мен байытылған фрагменттер (~20-80 мкм), интерфейстерде Pd мен Ti-дің жергілікті колокализациясы (Pd-Ti интерметаллидтерінің түзілуіне дейінгі алдын ала реакциялық күй ретінде түсіндірілген), сондай-ақ негізінен түйіршік аралық кеңістікте таралған дисперсті Mg. Алынған деректердің жиынтығы механикалық белсендіру нәтижесінде көп мөлшерде жоғары энергиялы интерфейстер мен қысқарған диффузиялық жолдардың қалыптасатынын көрсетеді, бұл көлемдік интерметаллидтердің мерзімінен бұрын түзілуін болдырмай отырып, материалдың құрылымдық күйін сутекке қатысты кейінгі зерттеулер үшін бағытты түрде оңтайландыруға мүмкіндік береді. Нәтижелер ұнтақтау параметрлерін бақылау және Pd↔Ti арасындағы пайдалы интерфейстік реакцияларды ынталандыратын, сонымен бірге Mg-дің сегрегациясы мен тотығуын шектейтін мақсатты термиялық режимдерді таңдау арқылы сыйымдылықты, кинетиканы және циклдік тұрақтылықты реттеудің микрокұрылымға негізделген жолын ұсынады.

Простат-спецификалықмембраналықантигенге(PSMA)бағытталғанлигандтарнегізіндегірадиофармацевтикалық препараттар позитронды-эмиссиялық томография (ПЭТ) әдісімен қуықасты безі обырын (ҚБО) диагностикалауда «алтын стандарт» ретінде танылған. Осы жұмыста Қазақстан Республикасында алғаш рет Абай облысы Семей қаласындағы Ядролық медицина және онкология орталығы базасында [¹⁸F]PSMA-1007 радиофармацевтикалық препаратыныңавтоматтандырылғанбірсатылысинтезтехнологиясынбейімдеужәнеоныңсапасынкешендібағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеу барысында тікелей нуклеофильді радиофторлау хаттамасы оңтайландырылып, радиохимиялық шығымның тұрақты деңгейіне (орташа 48%) қол жеткізілді, сонымен қатар синтез уақыты 35– 40 минутқа дейін қысқартылды. Сапаны бақылаудың толық циклі алынған препараттың Еуропалық фармакопея талаптарына толық сәйкес келетінін, оның ішінде радиохимиялық тазалығының (97–98%), стерильділігі мен апирогенділігін растады. Жобаның сәтті іске асырылуы отандық ядролық медицинаны дамытудың стратегиялық кезеңі болып табылады. [¹⁸F]PSMA-1007 препаратының расталған тұрақтылық және сапа көрсеткіштері елдегі болашақ циклотрондық кешендерде жоғары технологиялық өндірісті кеңейтуге арналған ғылыми-әдістемелік негіз қалыптастырады. Аталған радиофармацевтикалық препаратты клиникалық практикаға енгізу Қазақстанда ҚБО-ны сатылау мен рецидивтерді анықтау дәлдігін халықаралық стандарттарға сәйкес айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді.

Бұл жұмыста механохимиялық қаттыфазалық синтез әдісімен алынған кобальт титанаты негізіндегі керамикалардың фазалық құрамы, микроструктурасы және беріктік сипаттамаларына кобальтқұрамды компоненттің түрі мен тұрақтандырғыш оксидтік қоспалардың әсері жан-жақты зерттелді. Бастапқы кобальтқұрамды қосылыстар ретінде кобальт нитраты, сульфаты және хлориді пайдаланылып, олар титан диоксидімен эквимолярлық қатынаста араластырылды, кейіннен механохимиялық ұнтақтау және 1000 °C температурада термиялық күйдіру жүргізілді. Рентгендік дифракция және растрлық электрондық микроскопия әдістерінің нәтижелері бойынша барлық үлгілерде CoTiO₃ –TiO₂ (рутил) екіфазалы жүйесінің қалыптасатыны анықталды, бұл ретте фазалардың арақатынасы мен микроструктуралық ерекшеліктері бастапқы кобальтқұрамды компоненттің түріне айтарлықтай тәуелді екені көрсетілді. Кобальт хлоридін қолдану CoTiO₃ фазасының массалық үлесінің шамамен ~60 масс.% дейін артуына және кобальт нитраты мен сульфаты қолданылған керамикалармен салыстырғанда тығызырақ әрі біртекті микроструктураның қалыптасуына ықпал ететіні анықталды; соңғы жағдайда рутил фазасы басым болады. ZrO₂ , MgO және Y₂ O₃ тұрақтандырғыш оксидтік қоспаларын енгізу дәндердің өсуін тежеуге және фазалар арасындағы шекаралардың тығыздығын арттыруға әкелетіні көрсетілді. Иттрий оксидін қосу Y₂ Ti₂ O₇ екіншілік фазасының түзілуімен қатар жүреді және құрылымдық упрочнениенің ең айқын әсерін қамтамасыз етеді. Микротвёрдылықтың максималды мәні (742 ± 14 HV) Y₂O₃ -пен модификацияланған үлгілер үшін тіркелді. Алынған нәтижелер кобальтқұрамды компоненттер мен тұрақтандырғыш оксидтік қоспаларды мақсатты түрде таңдау механохимиялық әдіспен синтезделген CoTiO₃ -керамикалардың фазалық құрамын, микроструктурасын және беріктік қасиеттерін тиімді басқаруға мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Зерттеулердің өзектілігі БН-350 реакторының пайдаланылған отынын (ПЯО) ұзақ мерзімді сақтау жағдайында сақтаудың барлық регламенттелген және авариялық сценарийлері кезінде субкритикалық талдау қажеттілігімен байланысты. Сақтауорнынәзірлеужәнежобалаукезіндебарлыққажеттіесептеулермензерттеулержүргізілгенімен, нақты және деградациялық объект ретінде БН-350 ПЯО қауіпсіз сақталуын растау үшін нақтыланған есептеулер қажет. Жұмыстың мақсаты белгілі бір төтенше жағдайларда кепілдендірілген субкритикалық жағдайларды сақтай отырып, контейнерлерді ядролық қауіпсіздік тұрғысынан сақтауды бағалау болады. Сегіз қаптамасы бар сақтаудың қаптамалық жинағын (СҚЖ) зерттеу нәтижелері ПЯО бар СҚЖ механикалық зақымданбаған немесе зақымдалған күйде, тіпті СҚЖ тобымен қоршалған кезде, k_эф шамасы әлсіз өзгеретінін, бірақ есептелген конфигурацияларда су пайда болған кезде өсе бастайтынын көрсетеді. Ең маңыздысы – контейнер қуыстарында және бу-су қоспасының қаптарында пайда болған жағдай, бұл қорғаныс қабықтарының деградациясы кезінде пайда болуы мүмкін.

БН-350 реакторлық қондырғысының сақтау орнының сыйымдылықтарындағы радиоактивті қалдықтардың (РАҚ) белсенділік деңгейін бағалау сақтау қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ олармен жұмыс істеу үшін технологияларды таңдау үшін қажет. Бұл радиоактивті материалдарды дұрыс жіктеуді, қауіпсіз сақтауды және кейіннен жоюды қамтамасыз ететін радиациялық қауіпсіздік жүйесінің негізгі элементтерінің бірі.  Зерттеу  аясында 2025, 2050 және 2075 жылдарға арналған γ-сәулелену бойынша сорбенттермен қатырылған сұйық радиоактивті қалдықтардың (СРҚ) меншікті белсенділігін бағалау орындалды; сол кезеңдердегі негізгі және ұзақ өмір сүретін радионуклидтердің концентрациясы анықталды; РАҚ-тағы бөлінетін заттардың үлес салмағы есептелді. Зерттеу нысаны – перлит, агровермикулит және «суперабсорбент» сияқты сорбенттермен қатырылған СРҚ болады. Нәтижелер РАҚ-пен одан әрі жұмыс істеу кезінде сорбентті таңдау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Қызылорда облысының уран өндіру аудандарында (Солтүстік және Оңтүстік Қарамұрын, Иіркөл, Хорасан-1 және Хорасан-2 кен орындары), сондай-ақ оларға іргелес елді мекендер мен ауыл шаруашылығы алқаптарында топырақтың беткі қабатының радионуклидтік құрамын гамма-спектрометриялық зерттеу нәтижелері келтірілген. Уран және торий қатарларының табиғи гамма-сәуле шығарушы радионуклидтерінің, сондай-ақ калийдің меншікті активтіліктері негізінде топырақ бетінен 1 м биіктіктегі ауадағы жұтылған доза қуаты, халықтың сыртқы сәулеленуінің жылдық тиімді дозасы, сыртқы радиациялық қауіптілік индексі және өмір бойғы қатерлі ісік қаупі есептелді. Зерттелген алаңдардың көпшілігі үшін табиғи радионуклидтердің меншікті активтіліктері мен алынған радиологиялық параметрлер Дүниежүзілік орташа мәндерге және UNSCEAR құжаттарында, сондай-ақ ұлттық санитариялық нормативтерде ұсынылған нұсқамалық деңгейлерге салыстыруға болатын ауқымда екені көрсетілді. Радионуклидтер белсенділігінің жергілікті жоғарылауы урандану деңгейі жоғары учаскелерде және уран өндіру объектілерінің тікелей әсер ету аймақтарында байқалады.

Жұмыста радиофармацевтикалық дәрілік препарат 2-[¹⁸F]фтор-2-дезокси-D-глюкозаның (¹⁸F-ФДГ) дәріханалық және өнеркәсіптік өндірісі салыстырмалы түрде талданды. Инфрақұрылым, синтездің технологиялық үдерісі, тазарту және құю жүйелері, сондай-ақ сапаны бақылау көрсеткіштері, оның ішінде радионуклидтік және радиохимиялық тазалық, қалған еріткіштердің мөлшері, бактериалды эндотоксиндер деңгейі, pH және стерильдік мәселелері қарастырылды. Ықшам циклотрондық кешен мен кассеталық синтез модульдеріне негізделген шағын көлемді дәріханалық өндіріс кеңейтілген талдамалық инфрақұрылымы бар жоғары энергиялы циклотронда жүзеге асырылатын орталықтандырылған өнеркәсіптік өндіріспен салыстырғанда препараттың сапасын қамтамасыз ету тұрғысынан салыстырмалы деңгей көрсететіні дәлелденді. Дәріханалық модель «сұранысқа сәйкес доза» қағидатын іске асыруға мүмкіндік береді, бұл радиобелсенділіктің жоғалуын азайтып, нақты бір орталықтың пациенттерін икемді түрде қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Өнеркәсіптік модель, өз кезегінде, жоғары өнімділікті және ПЭТ-орталықтар желісін орталықтандырылған түрде қамтамасыз етуді жүзеге асырады. Нәтижелер ¹⁸F-ФДГ үшін сапа мен қауіпсіздіктің жоғары стандарттарын екі ұйымдастыру үлгісі де қолдай алатынын, ал қолайлы өндіріс схемасын таңдау орталықтың ауқымына, пациенттер ағынына және өңірдің логистикалық ерекшеліктеріне байланысты екенін көрсетеді.

Бұл жұмыста таза және фторқұрамды гидроксиапатитке (HAp және HAp–F) салыстырмалы зерттеу жүргізіліп, фторид иондарының материалдың құрылымдық және оптикалық қасиеттеріне әсері қарастырылды. Үлгілер жылдам пиролиз әдісімен алынып, рентгендік дифракция (XRD), Фурье түрлендірулі инфрақызыл спектроскопия (FTIR) және люминесценттік спектроскопия әдістерімен зерттелді. Рентгендік талдау нәтижелері екі материалдың да P6₃/m кеңістіктік тобына жататын гексагоналды апатиттік құрылымда кристалданатынын көрсетті. FTIR және XRD деректері F⁻ иондарының ішінара енгізілуімен және фосфат топтарының жергілікті ортасының өзгеруімен байланысты құрылымдық өзгерістерді көрсетеді. Спектрлік және люминесценттік өлшеулер фтордың болуы материалдың люминесценттік қасиеттеріне, соның ішінде спектрдің көрінетін аймағындағы өзгерістерге және энергия тасымалдау үдерістерінің ықтимал түрленуіне әсер ететінін көрсетті. Жалпы алғанда, алынған нәтижелер фтордың енгізілуі гидроксиапатиттің құрылымдық және оптикалық қасиеттеріне әсер ететінін және апатит негізіндегі материалдарды биомедициналық және люминесценттік қолдану үшін одан әрі зерттеуге негіз бола алатынын көрсетеді.

Осы жұмыста сорбент ретінде перлитті пайдалану арқылы селективті сорбция әдісімен сұйық радиоактивті қалдықтардың қатты формаларын алу бойынша кешенді зерттеу ұсынылған. Технологиялық процесс перлитті тұзқұрамды модельдік сұйық радиоактивті қалдықпен сіңдіруді, артық ылғалды жою үшін кептіруді, үлгілерді қалыптастыра отырып престеуді және оларды муфельді пеште кейінгі күйдіруді қамтиды. Күйдіру 300–500 ºС температура аралығында 60 минут ұстап тұру арқылы жүргізілді. Оптикалық және сканерлеуші электрондық микроскопияны қолдана отырып жүргізілген микроструктуралық талдау күйдіру температурасы артқан сайын жоғары кеуекті құрылымнан неғұрлым тығыз әрі байланысқан микроструктураға ауысуды көрсетті. Температура 400 ºС-қа дейін артқан кезде материалдың тығыздалуы айқын байқалады, алайда одан жоғары температураларда тығыздықтың шамалы төмендеуі байқалады. Зерттелген барлық температуралық диапазонда үлгілердің микроқаттылығы артады, бұл бөлшектер арасындағы байланыстардың күшеюін көрсетеді және микроструктуралық талдау деректерімен үйлеседі. Алынған нәтижелер перлит негізіндегі қатты формалардың құрылымы мен механикалық қасиеттерін қалыптастыруда күйдіру температурасының маңызды рөлін растайды және тұзқұрамды сұйық радиоактивті қалдықтарды иммобилизациялау үшін ұсынылған тәсілдің перспективалылығын көрсетеді.

Биодизельдің экономикалық тиімділігі бензин сапасын нашарлататын негізгі жанама өнім болып табылатын глицеринді дұрыс алып тастауға байланысты. Қазіргі тазарту процестері энергияны көп қажет етіп немесе қайталама қалдықтарды тудыруы мүмкін, бұл жаңа, тиімді еріткіштерді жасауды қажет етеді. Бұл зерттеуде глицеринді экоптакциялау үшін бутан қышқылы/тимол негізіндегі терең эвтектикалық еріткішті (DES) бағалау үшін D3(BJ) дисперсия түзетуімен бірге B3LYP/6-311G++(d,p) деңгейіндегі тығыздық функционалы теориясы (DFT) қолданылады. Глицерин-DES кешені геометрияны оңтайландыруды, табиғи популяцияны талдауды және шекаралық орбитальды сипаттаманы қамтитын кванттық-химиялық есептеулерден өтті. Байланыс энергияларын, электростатикалық потенциал карталарын және молекулалық орбитальдарды зерттеу өзара әрекеттесудің экзотермиялық ( ΔH_int = -20,3 кДж/моль) екенін көрсетеді. Дегенмен, Гиббстің еркін энергиясының оң өзгерісі (+21,9 кДж/моль) және үлкен теріс энтропия өзгерісі (-142,1 Дж моль⁻¹ К⁻¹) қоршаған орта жағдайындағы өзара әрекеттесудің өздігінен емес сипатын көрсетеді, ол негізінен энтальпиямен басқарылады. Зерттеу нәтижелері өзара әрекеттесу механизмдері туралы негізгі атомдық масштабтағы түсініктер береді, DES кандидаттарын таңдау үшін DFT тиімділігін көрсетеді. Бутан қышқылы/тимолдың дәл комбинациясы теориялық тұрғыдан өздігінен глицеринді кетіруге жарамсыз болса да, бұл зерттеу күшті есептеу негізін қамтамасыз етеді.

Қазіргі уақытта қысқа мерзімді радионуклидтер бойынша нейтронды белсендіру талдауы (НБТ) әдісі үшін жаңа сертификатталған аналитикалық әдістеме (CAӘ) әзірлену үстінде. Сынамаларды белсендіру ядролық физика институтындағы (Алматы қ.) ССР-Қ ядролық зерттеу реакторының арнайы көлденең арнасына біріктірілген пневматикалық көлік жүйесінің (кіріктірілген мамандандырылған спектрометриялық кешені бар) көмегімен жүзеге асырылады. Эксперименттік деректерді жинау шарттары және метрологиялық көрсеткіштерді есептеу алгоритмдері қолданыстағы нормативтік базаның және Қазақстан Республикасының өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің талаптарына сәйкес айқындалды. Al, Cl, cu, Dy, In, Mn, Ti, v элементтерінің кең ауқымы үшін САӘ қайталану көрсеткіштері мен зертханаішілік дәлдік есептеулері орындалды.

Алынған нәтижелер аттестаттауға дайындауға және осы САӘ ҚР өлшем құралдарының мемлекеттік тізіліміне енгізуге арналған. Қазіргі уақытта ҚР-да да, посткеңестік кеңістікте де баламасы жоқ әдістеме қатты ұнтақ сынамаларын зерттеу үшін нақты бірегей эксперименттік жабдықта пайдалануға арналған.

Металлдық радиоактивті қалдықтарды қайта өңдеу және тазарту ядролық энергетиканы пайдаланудың өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Металлдық қалдықтарды қайта өңдеу мен тазартудың әдістерінің бірі – электрошлакты қайта балқыту әдісі. Осы жұмыста ANSYS FLUENT бағдарламалық кешенін пайдалана отырып, электрошлакты қайта балқыту қондырғысының кристаллизаторының жылуфизикалық күйін модельдеу қарастырылған. Геометриялық және есептік модельдер құрылып, бұрын жүргізілген іске қосу жұмыстарының шарттарына сәйкес кристаллизатордың жылуфизикалық күйіне есептеулер орындалды. Есептеу нәтижелері кристаллизатор ішінде түзілген металл балқымасының салқындауы барысында кристаллизатордың жылулық күйін сипаттайды. Алынған нәтижелер қабылданған шекаралық шарттар мен жылуалмасу параметрлерінің физикалық тұрғыдан негізді екенін көрсетеді.

Қазіргі уақытта натриймен салқындатылатын шапшаң нейтронды реакторлар өнеркәсіптік эксплуатацияға ең жоғары технологиялық дайындықты көрсетеді және жабық ядролық отын цикліне өтуге мүмкіндік береді. Сол уақытта, болашақта шапшаң натрий реакторлары бар атом электр станцияларының паркін кеңейту олардың пайдаланудан шығарылу мәселелерін шешу қажеттілігін туындатады.  Осы  кезеңдегі  басты  мәселелердің бірі – салқындатқыш ретінде натрийді қолдану, себебі оның физика-химиялық қасиеттері бұл процестерді күрделендіреді. Физика-химиялық ерекшеліктер реакторлық қондырғылардың демонтажы мен дезактивациясын елеулі түрде қиындатады. Осыған байланысты, тәжірибелік демонстрациялық шапшаң натрий реакторларын пайдануланудан шығару кезінде натриймен жұмыс істеу тәжірибесі ерекше мәнге ие. Сондықтан, бұл мақалада шапшаң нейтронды реакторларды пайдаланудан шығару кезеңінде натрийді өңдеудің қазіргі және перспективалық технологияларының шолуы берілген.

Бұл   жұмыста   металлургиялық   сападағы   кремний   (Si)   ұнтағының   қоспалардан   тазартылуына   және фотокаталитикалық қасиеттеріне ылғалды химиялық травлеудің әсері зерттелді. Si ұнтағы екі сатылы жоғары

3

энергиялы шарлы ұнтақтаудан өткізіліп, кейін HF:HCl:HNO қышқылдарының қоспасында өңделді. Үлгілердің морфологиясы мен құрамы трансмиссиялық электрондық микроскопия (TEM) және энергия-дисперсиялық спектроскопия (EDS) әдістерімен зерттелді. Нәтижелер бөлшек өлшемдерінің 200 нм-ден төмен екенін және Si (220) жазықтығына сәйкес келетін ~0,20 нм арақашықтықтағы кристалдық құрылымның қалыптасқанын көрсетті. EDS талдауы металл қоспаларының (K, Ca, Ni) және көміртектің тиімді жойылғанын дәлелдеді, ал оттегі (~8 ат.%) мен азот (~12,2 ат.%) мөлшерінің артуы беттік тотығумен және химиялық өңдеумен түсіндіріледі.

Тазартылған (Si_p ) және шикі (Si_s ) кремнийдің фотокаталитикалық белсенділігі ультракүлгін сәулелену кезінде метилен көктің (10 мг/л) ыдырауын өлшеу арқылы бағаланды. Sip айтарлықтай жоғары тиімділік көрсеткені анықталды: 120 минут сәулеленуден кейін C_t /C0 қатынасы ~0,18 дейін төмендеді, ал Sis үшін ~0,9 деңгейінде қалды. 664 нм-дегі жұтылу шыңының төрт еседен астам төмендеуі Si_p үшін жоғары деградация тиімділігін көрсетті.

Кинетикалық талдау процестің псевдо-бірінші ретті модельге бағынатынын көрсетті, ал өңделген үлгілер жоғары жылдамдық тұрақтыларымен сипатталды. Жақсарған қасиеттер қоспалардың жойылуымен, заряд тасымалдаушылардың рекомбинациясының төмендеуімен және белсенді орталықтардың артуымен түсіндіріледі. Алынған нәтижелер ылғалды химиялық травлеудің металлургиялық кремнийдің фотокаталитикалық қасиеттерін арттырудың тиімді және масштабталатын әдісі екенін көрсетеді.

Мақалада «СРҚ–сорбент» жүйесінің термиялық тұрақтылығын анықтау әдістемесі ұсынылған, ол сұйық радиоактивті қалдықтарды (СРҚ) сорбент материалдарын қолдану арқылы сұйық емес күйге көшіру мүмкіндігін бағалауға арналған. Зерттеу нысандары ретінде әртүрлі текті табиғи және синтетикалық сорбенттер пайдаланылды (перлит, М-100 перлитті құмы, вермикулит, агровермикулит, синтетикалық полимерлі сорбент («суперабсорбент») және Шәкәрім университетінде арнайы әзірленген минералды сорбент).

Сорбенттердің аязға төзімділігі (±40 °C температурада 50 цикл) және ұзақ мерзімді термиялық тұрақтылығы (+50

°C температурада 600 сағат) бойынша сынақтар жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде перлит негізіндегі сорбенттердің қасиеттер жиынтығы бойынша ең тиімді екені анықталды, жоғары сіңіру қабілеті мен термоциклдік әсерлерге төзімділігі үйлестірілді. Шәкәрім университетінде арнайы әзірленген минералды сорбент («Ш» сорбенті) масса мен құрылым бойынша өзгерістерінің ең төмен деңгейін көрсетті, алайда оның сорбциялық сыйымдылығы перлиттермен салыстырғанда төмен. Вермикулит пен агровермикулит жеткіліксіз сұйықтықты ұстап тұру жағдайында механикалық тұрақтылық қабілетін көрсетті, ал суперабсорбент термиялық әсер кезінде құрылымдық бұзылуына байланысты әрі қарай қарастырылудан шығарылды.

Алынған нәтижелер сақтау шарттарына тән температуралық әсерлер жағдайында «СРҚ–сорбент» жүйелерінің мінез-құлқын болжау үшін ұсынылған әдістеменің қолданылу мүмкіндігін растайды. Бұл нәтижелер БН-350 реактор қондырғысының сұйық радиоактивті қалдықтарымен жұмыс істеу технологияларын негіздеуде пайдаланылуы мүмкін.

Бұл жұмыста ультракритикалық су буы жағдайында жұмыс істейтін бу турбиналарының жұмыс қалақшалары үшін перспективалы материал ретінде хром бериллидің (CrBe₁₂) қолдану мүмкіндіктері бағаланды. Cr₂O₃-пен байытылған қорғаныш қабатының түзілуін және оның жарықшақтану салдарынан ықтимал бұзылуын ескеретін тотығудың диффузиялық моделі әзірленді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, 600°C температурада хром бериллидтері ферритті-мартенситті болаттармен және титан қорытпаларымен салыстырғанда оксидті қабаттың өсу жылдамдығының айтарлықтай төмен мәндерімен сипатталады. Ал никель негізіндегі суперқорытпалармен салыстырғандаұқсаснемесеодандатөментотығужылдамдығынкөрсетеді. CrBe₁₂ қосылысыныңтөментығыздығы орталықтан тепкіш кернеулердің едәуір азаюына ықпал етеді деп болжанады. Жүргізілген талдау нәтижесінде CrBe₁₂ қосылысы 650°C-қа дейінгі температуралық диапазонда жаңа буындағы бу турбиналық қондырғылар элементтері үшін болашақта зерттеуге лайық перспективалы кандидат материал ретінде қарастырылуы мүмкін екені анықталды. Сонымен қатар, алынған нәтижелер алдын ала сипатқа ие және ультракритикалық су буы жағдайында тікелей эксперименттік тексеруді, сондай-ақ жылжымалылық, шаршау және термоциклдік төзімділік қасиеттеріне қосымша талдау жүргізуді талап етеді.

Мақалада көміртекті тасымалдағышта химиялық тотықсыздандыру арқылы алынған, салмағы 5%Pt, ал Pt:Ru атомдық қатынасы 1:1 болатын биметалдық Pt-Ru/C катализаторының синтезі және кешенді зерттеуі ұсынылған. Материалдың морфологиясы мен құрылымы сканерлеу және трансмиссиялық электронды микроскопияны қолдану арқылы зерттелді, нәтижесінде көміртегі матрицасының бетіне біркелкі таралған, шамамен 2-5 нм өлшемді жоғары дисперсті Pt-Ru нанобөлшектерінің пайда болғаны анықталды. Компоненттердің таралуының элементтік құрамы мен біртектілігі энергия-дисперсиялық спектроскопия арқылы расталды. Катализатордың фазалық құрамы рентгендік дифракция әдісі арқылы зерттелді, оның нәтижелері айқын фазалық сегрегациясыз нанокристалды Pt-Ru құрылымының пайда болғанын көрсетеді. Төмен температуралы азот адсорбция-десорбциясы арқылы анықталған беттік құрылымдық сипаттамалар тиімді масса алмасуын қамтамасыз ететін жоғары меншікті беттік ауданымен кеуектілігі бар дамыған мезокеуекті құрылымның бар екенін көрсетті. Катализатордың электрохимиялыққасиеттері 0,5 М H₂SO₄ ерітіндісіндегі циклдік вольтамперметрияны қолдану арқылы бағаланды. Нәтижелер сутегінің адсорбция-десорбция шыңдарын, сондай-ақ рутений оксиді түрлерінің түзілуін көрсетеді, бұл екі функциялы механизмнің жүзеге асырылуын көрсетеді. Катализатор белсенді фазаның біркелкі дисперсиясы мен дамыған тасымалдағыш бетіне байланысты жоғары электрохимиялық белсенділік пен тұрақтылықты көрсетеді. Осылайша, алынған Pt-Ru/C катализаторы оңтайлы құрылымдық және электрохимиялық қасиеттермен сипатталады, сондай-ақ ол төмен температуралы отын элементтерінде қолдануға арналған тиімді материал болып табылады.

Бұл зерттеу қоршаған орта параметрлерінің ауаны тазарту үшін фотокаталитикалық процестердің тиімділігіне әсерін талдайды. Қазіргі заманғы фотокаталитикалық ауаны тазарту жүйелері ластаушы заттарды аз уытты өнімдерге дейін тотықтыруға қабілетті реактивті оттегі түрлерін алу үшін жарықпен белсендірілген жартылай өткізгіш материалдарды пайдаланады. Эксперименттік деректер оксидті және гетероқұрылымды материалдарға негізделген фотокатализаторларды әзірлеуде айтарлықтай ілгерілеушілікті көрсетеді. Дегенмен, зертханалық жағдайларда көрсетілген фотокаталитикалық материалдардың жоғары белсенділігі нақты қоршаған орта жағдайларында әрдайым қайталана бермейді. Зерттеу фотокаталитикалық реакциялардың кинетикасына және белсенді беттік учаскелердің қолжетімділігіне салыстырмалы ылғалдылық, күн радиациясының қарқындылығы, қоршаған орта температурасы және масса алмасу жағдайларының әсеріне  бағытталған.  Ылғалдылықтың әсері сызықты емес екені және гидроксил радикалдарының түзілуі мен су молекулалары мен нысаналы ластаушы заттардың бәсекелес адсорбциясы арасындағы тепе-теңдікке байланысты анықталды. Нақты жұмыс жағдайларындағы фотокаталитикалық процестердің тиімділігі тек сыртқы қоршаған орта параметрлерімен ғана емес, сонымен қатар жүйелердің өздерінің құрылымдық дизайнымен де анықталады. Талшықты мембраналар мен композиттік материалдар сияқты интеграцияланған фотокаталитикалық құрылымдар ең перспективті болып табылады. Бұл құрылымдар ластаушы заттардың бір мезгілде сүзілуін, адсорбциялануын және каталитикалық тотығуын, сондай-ақ белсенді орындарға масса тасымалын жақсартуды қамтамасыз етеді. Бұл архитектура әртүрлі қоршаған орта жағдайларында фотокаталитикалық белсенділіктің тұрақтылығы мен қайталануын айтарлықтай жақсартады. Реакция аралық өнімдерінің түзілуін және олардың адам денсаулығына ықтимал әсерін ескере отырып, практикалық тиімділікті одан әрі бағалау жүргізілді. Алдын ала немесе қатарлас сүзілусіз фотокаталитикалық тотығуды қолдану жағымсыз қосалқы өнімдердің түзілуіне әкелуі мүмкін екені, ал аралас жүйелер ауаны толық тазартуды қамтамасыз ететіні және кардиореспираторлық параметрлерге теріс әсерін азайтатыны көрсетілді. Жалпы алғанда, алынған нәтижелер фотокаталитикалық технологиялардың нақты жұмыс жағдайларын ескере отырып, материалға негізделген тәсілден жүйелік жобалауға көшу қажеттілігін көрсетеді.